Zapomniane zasługi prof. E. Biernackiego

Edyta Kolasińska-Bazan

Edmund Faustyn Biernacki – profesor Uniwersytetu Lwowskiego im. Kazimierza Wielkiego, lekarz i naukowiec, urodził się w Opocznie 19 grudnia 1866 roku w zaborze rosyjskim. Nauki podstawowe i licealne pobierał w Kielcach i Lublinie. Po maturze, w 1884 r. wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Już w czasie studiów opublikował parę prac, a za jedną, poświęcona iniekcji soli fizjologicznej i śledzenie diurezy otrzymał złoty medal od władz uczelni. Po uzyskaniu dyplomu lekarza w 1889 roku otrzymał asystenturę na Wydziale Lekarskim UW. Stypendium umożliwia mu wyjazdy do uniwersytetów w Heidelbergu, Paryżu i Giesen. Po powrocie otrzymał stanowisko starszego asystenta na Wydziale Lekarskim UW. W swoich badaniach dotyczących największego odkrycia – właściwości opadania erytrocytów w krwi pełnej, nie ogranicza się do badań tego zjawiska, ale pisze szereg prac z zakresu gastrologii i neurologii. W 1897 roku zostaje dyrektorem miejskiego szpitala na warszawskiej Woli. Prawdopodobnie mieszanie się zaborcy rosyjskiego w życie Uniwersytetu Warszawskiego i ograniczenia finansowe zaborców spowodowały przeniesienie się w 1902 roku do Lwowa (zabór austriacki). Biernacki nostryfikował dyplom docenta wydany przez Uniwersytet Warszawski i został adiunktem Uniwersytetu Lwowskiego. Od 1908 roku pracował, jako lekarz w kurorcie Karlove Vary (Karlsbad), co znacznie poprawia jego materialny byt. W tym czasie też stara się o stopień profesora na Uniwersytecie Lwowskim, ale administracja austriacka nie przyznaje mu ani tego tytułu ani stanowiska. Umiera we Lwowie 29 grudnia 1911 roku, nagle, mając 45 lat. Powodem śmierci jest tętniak (aneurysma) serca, jak informuje akt zgonu.

Szczegółową historię prof. Edmunda Biernackiego przybliżają w obszernym artykule profesorowie: Zbigniew Dąbrowski i Aleksander Skotnicki (Historia odkrycia znaczenia szybkości opadania erytrocytów (OB) w patologii człowieka (w 150 rocznicę urodzin polskiego lekarza i naukowca Edmunda Biernackiego), publikacja: Przegląd Lekarski 2016/73/5), gdzie zamieszczają informację m.in., że 22 czerwca 1897 roku na posiedzeniu Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego Biernacki przedstawił wykład o zjawisku sedymentacji erytrocytów oraz przydatności diagnostycznej 5 wniosków z przeprowadzonych obserwacji:

  1. szybkość opadania krwinek i wielkość wytworzonego osadu erytrocytów jest różna u różnych osób,
  2. krew z małą ilością krwinek sedymentuje szybciej,
  3. szybkość opadania krwinek zależy od ilości fibrynogenów we krwi,
  4. w chorobach gorączkowych przebiegających z rosnącym poziomem fibrynogenu szybkość opadania krwinek jest zwiększona,
  5. we krwi pozbawionej fibrynogenu proces sedymentacji przebiega wolniej.

We wspomnianym artykule autorzy wspominają poprzedników Biernackiego, jak: Richard Davies, John Hunter, Wiliams Hewson (uznany w Anglii, jako „father of haematology” – pierwszy zwrócił uwagę, że erytrocyty opadają wolniej w odwłóknionej krwi), Herman Nasse, jednak podkreślają, że pełną dokumentację w oparciu o liczne przypadki chorobowe opisał właśnie Biernacki, który wykonał proste naczynie – rodzaj naczynia ze skalą, dzięki któremu odczytywał sedymentację erytrocytów. Prof. Dąbrowski i prof. Skotnicki opisują liczne także zasługi: Roberta Robina Sanno Fåhræus’a oraz Alfa Vilhelma Albertssona Westergren’a. Pierwszy uznawany jest jako „father of rheology” krwi. W jego pracy poświęconej ESR, opublikowanej w 1918 roku nie cytuje Biernackiego, a dopiero w 1921 roku, uznaje zasługi Biernackiego, jako odkrywcę ESR w sensie zastosowania jako testu diagnostycznego w stanach zapalnych. Drugi zaś odkrycie ESR przez Biernackiego zmodyfikował stosując rurki o długości 30 cm, ze skalą 0 – 200 mm, do których wprowadzano krew żylną o obj. 2,5 ml uprzednio zmieszaną z 0,5 ml 3,8 % roztworu cytrynianu.

Zapomniane zasługi prof. E. Biernackiego

Autorzy w/w artykułu porównują odkrycie ESR w ubiegłych stuleciach do naszych czasów posługujących się tomografią komputerową, rezonansem magnetycznym i niezwykle rozwiniętymi technikami diagnostyki laboratoryjnej. Mocno podkreślają jego doniosłe i wciąż przydatne znaczenie w XXI wieku – technika ESR jest wciąż stosowana na zasadzie screening test.

Prof. A. Skotnicki mocno podkreśla znaczenie odkrycia Biernackiego, a jednocześnie ubolewa nad odchodzącą w niepamięć rolą jego badań w świecie medycznym. Już Westergren odkrycie Biernackiego scharakteryzował w 1924 roku: Od około 1850 do 1918, badania nad szybkością opadania erytrocytów zostały nie tylko odłożone „na bok”, ale prawie popadły w zapomnienie. A dalej napisał: Obserwacje Biernackiego są w większości słuszne i jest godne uwagi, jak i charakterystyczne dla tych czasów, że jego badania, jak się wydaje, nie wzbudziły żadnego godnego wzmianki zainteresowania. Z wielką przykrością wylicza liczniejsze publikacje, traktujące o ESR, pomijające odkrycie naszego rodaka, a wymieniające Fåhræus’a (1918, 1921) i Westergren’a (1921, 1924), Jednak podkreśla, że skoro autorzy dalekich Indii wymieniają w swoich publikacjach odkrywców ESR, a robią to w kolejności: Biernacki, Fåhræs, Westergren, to Polacy (zwłaszcza polscy lekarze) winni znać historię prof. Edmunda Biernackiego.

Autorzy w/w artykułu z udziałem Konsulatu RP we Lwowie, są w trakcie poszukiwania grobowca profesora Edmunda Faustyna na Cmentarzu Łyczakowskim. Zapis w księdze cmentarza wskazuje na miejsce grobu 59c nr 221, pod datą styczeń 1912, Rzeczywiście w tym miejscu jest mocno zniszczony grobowiec bez tablicy inskrypcyjnej. Prof. Skotnicki wraz z prof. Dąbrowskim pragną odnowić grobowiec, wyznają: Myślimy, że czynem tym, my polscy hematolodzy, przypomnimy Polsce i światu profesora Edmunda Faustyna Biernackiego.

W roku 2016 z inicjatywy profesorów: Z. Dąbrowskiego i A. Skotnickiego wydano znaczek pocztowy upamiętniający Edmunda Biernackiego w serii Osiągnięcia Nauki Polskiej.